{"id":417,"date":"2021-08-11T10:34:25","date_gmt":"2021-08-11T08:34:25","guid":{"rendered":"https:\/\/tann-annorseter.no\/?p=417"},"modified":"2021-08-15T10:26:20","modified_gmt":"2021-08-15T08:26:20","slug":"setrane-i-brekkom","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tann-annorseter.no\/en\/setrane-i-brekkom\/","title":{"rendered":"Setrane i Brekkom"},"content":{"rendered":"

Dette er skrive ned som innleiing om setrane i Brekkom, i boka: \u00abSeterhistoria for Ringebu<\/a>\u00bb. Denne boka kom ut i 2011.<\/strong><\/p>\n

Ved Erling Borgedal (f\u00f8dt den 06.01.1921, d\u00f8d den 01.10.2013)<\/em><\/p>\n

Dei fleste gardane i Brekkom har si eiga seter p\u00e5 Annolseter, Stor-Tann eller p\u00e5 Persletten. Dei to fyrste setergrendene er av dei st\u00f8rre i Ringebu, og det var oppimot 30 seterbol her p\u00e5 det meste. P\u00e5 Persletten er det berre nokre f\u00e5, med Nistuen Roms\u00e5s som den st\u00f8rste. Det var liv og r\u00f8re av ymse slag, den tida seterbruket var i full drift. N\u00e5 har det meire stilna av, og den tradisjonelle seterdrifta med ku og geit er n\u00e6rmast slutt. Dei einaste Brekkomsgardane som ikkje har slege lag med dei andre, er Mork og nere Borgen. Dei har seter p\u00e5 Skotten, med gardane fr\u00e5 S\u00f8r-Vekkom. S\u00e5 tidleg som 1668 hadde Mork seter her, og etter deling p\u00e5 1800-talet, er det n\u00e5 3 Mork-gardar som har seter p\u00e5 Skotten. Dei 2 andre (Lille Mork) har seter p\u00e5 Annolseter.<\/p>\n

Dei gode hamneomr\u00e5da innover mot H\u00f8g\u00e5sen, Veslefjellet og mot Vet\u00e5a, gjorde nok sitt til at Brekkom fann setrane sine her fr\u00e5 gamalt av, og ikkje minst den gode tilgangen p\u00e5 vatn. P\u00e5 Stor-Tann renn Sagbekken nedover midt p\u00e5 setra, med fleire gode vasskjelder i kantane. P\u00e5 Annolsetra er det fleire sm\u00e5bekkar og gode vasskjelder.<\/p>\n

Seterbruket i Brekkom er gamalt. Dei eldste gardane var nok dei f\u00f8rste som drog fr\u00e5 lenger nere i bygda for \u00e5 ta dei gode fjellbeitene i bruk. Sume stader har det vori heimsetrar som var brukte v\u00e5r og haust, men det er lite av slike i Brekkom. Dei yngste gardane, og dei mange husmannsplassane, kom att\u00e5t seinare med setrane sine, men dei flest av desse er og gamle n\u00e5. Mange er lagt ned og slege saman att med dei gardane dei var skilde ut fr\u00e5.<\/p>\n

Dei tre Brekkom-setrane er dei same i dag som dei har vore f\u00f8r, men mye har forandra seg det siste halve hundre\u00e5ret. Den tradisjonelle gamle seterdrifta med ku og geit og budeielokking er n\u00e6rmast slutt over alt. Seterkveene er dyrka opp og gir gode avlingar, og sume har dyrka opp ny jord p\u00e5 seterteigane sine. Der dei f\u00f8r dreiv med setersl\u00e5tten i dagevis, og ofte slo med lj\u00e5 p\u00e5 udyrka mark, kj\u00f8rer i dag traktorar med forhaustar eller rundballpresse. Dei fleste av dei gamle seterhusa er n\u00e5 restaurerte og vinterisolerte. Dei vert mest nytta som feriestad av bygdefolk sj\u00f8lv, eller leigd ut. Reine feriehytter er det og mange av.<\/p>\n

Dei mange lauskyrne som fartar rundt i omr\u00e5da om sommaren, gjer sitt til at litt av den gamle seterstemniniga framleis held seg oppe, sj\u00f8lv om seterbruket er lagt ned.<\/p>\n

Vegar<\/h3>\n

Ein lett og god seterveg er det verre \u00e5 f\u00e5 til. Den tronge og bratte Breidalen har gjennom tida vore eit hinder for ein lettbrukt veg, og fleire vegar har vore nytta. Den eldste kj\u00f8revegen ein veit om, g\u00e5r fr\u00e5 Gardbogen, attover Roms\u00e5skj\u00f8len, og ned den bratte skr\u00e5ningen mot Breia, der det var bru over elva. Derifr\u00e5 gjekk den oppover Korsen mot Stor-Tann, med sidegrein mot Annolseter. Fr\u00e5 Stor-Tann gjekk vegen vidare mot Persletten, og mot Vesle-tann lenger s\u00f8r. Kor gammal denne vegen er, er det ur\u00e5d \u00e5 vite. Truleg g\u00e5r den attende til fyrst p\u00e5 1700-talet, eller helst f\u00f8r, for seterbruket til dei eldste gardane i Brekkom g\u00e5r mye lenger attende i tida. Fr\u00e5 gardsbruka i s\u00f8re Brekkom gjekk det skr\u00e5vegar inn p\u00e5 denne vegen, som vart kalla for Sneivegen. Enn\u00e5 synast det murar etter denne vegen og brua vart halde i stand til fyrst p\u00e5 1900-talet. Vegen vart brukt til \u00e5 jage fe etter, for her slapp ein alle grindene som var etter den gamle bygdevegen. N\u00e5 er det meste av brukara rive vekk av flom.<\/p>\n

I 1850-\u00e5ra vart bygdevegen etter Brekkom utbetra. Mykje vart lagt om. N\u00e5 vart det og bygd ny veg til dei tre Brekkomsetrane. Den fortsette der bygdevegen slutta ved Korssletten, og gjekk attover mot den tronge elvedalen, med bru mye lenger ned enn brua p\u00e5 den andre vegen. Med den nye vegen blomstra det opp ein heil liten industri i den tronge elvedalen (Gammeldalen), med nytt kvernbruk, kornt\u00f8rke og sagbruk. Murrestar etter desse annlegga synest enn\u00e5, og ein stor kvernstein ligg att i kvernhustomta. Ogs\u00e5 setereigarane p\u00e5 Vesle-Tann brukte denne vegen og hadde andelar her. Likeeins Wollert Konow, som var statsr\u00e5d og eigar av Tjerne p\u00e5 Ringsaker. Han brukte denne vegen som kj\u00f8reveg til og fr\u00e5 Ormsetra om somrane. Men den store buskapen vart jaga fr\u00e5 Ringsaker. Den tok til fjells ved Haug i \u00d8yer. Dette var ein lang seterveg.<\/p>\n

I 1870 vart det behov for eit st\u00f8rre vedlikeholdsarbeid p\u00e5 setervegen. Det vart sendt ut eit skriv der setereigarane skreiv seg p\u00e5 for arbeid og kostnad. Formannen Ole M. Roms\u00e5s har forma skrivet og det gjev eit godt innsyn i den store trafikken fr\u00e5 setrane og over setrane for vel 130 \u00e5r sidan. Han oppsummerte det store behovet for betre vedlikehald ved \u00e5 sl\u00e5 fast at det \u00e5rleg gjekk fleire tusen lass etter denne setervegen \u2013 store tall.<\/p>\n

I 1903 var det enda ei stor utbetring av vegen over Gammeldalen, men n\u00e5 var ei ny tid i emning. Dei f\u00f8rste bilane tok til \u00e5 rulle etter Gudbrandsdalen, og kravet til betre vegar auka. I 1912 var den nye vegen oppover Brekkom ferdig. To \u00e5r seinare vart den tredje, og truleg den siste kj\u00f8revegen til Brekkomsetrane tatt i bruk. Den tok av ved Borgedals-jordet, gjekk over Fuglesl\u00e5a og til ei ny mura steinbru over Breia. Snart gjekk det ogs\u00e5 bilar etter denne vegen.<\/p>\n

S\u00e5 skulle ein vel tru at det ikkje har vore fleire vegliner over den tronge og bratte Breidalen til dei tre Brekkomsetrane? Eldre folk har snakka om enda ei veglei til desse setrane, ei veglei som har g\u00e5tt i gl\u00f8msle for lengst. P\u00e5 eit gammalt kart, teikna av ein kaptein Ramm, 1825, er det streka opp ein veg beint fr\u00e5 Fuglesl\u00e5a til Stor-Tann. Det er eit stort sp\u00f8rsm\u00e5l om vi ikkje her er p\u00e5 spor av den aller f\u00f8rste ferdsels\u00e5ra, fr\u00e5 da dei eldste gardane i Brekkom fann seg setrar her. Dette kan umogleg ha vore anna enn ein gang- eller kl\u00f8yvveg, noen kj\u00f8reveg er det ikkje spor etter. Kanskje har det vore lagt over bru i det tronge elvegjelet som vert kalla Sl\u00e5tronget, der bergsidene dannar naturlege brukar? P\u00e5 eit nyare kart, teikna av ein l\u00f8ytnant \u00d8deg\u00e5rd i 1885, er ikkje denne veglina lenger med. Ho er for lengst g\u00e5tt ut av bruk, ogs\u00e5 som sn\u00f8ggveg, og er gl\u00f8mt. Ein kan ikkje unng\u00e5 \u00e5 omtale desse ymse veglinene til dei tre Bekkom-setrane, for frakteveg \u2013 kor d\u00e5rleg den enn kunne vera, var det f\u00f8rste grunnlaget for at dei eldste setrane i det heil vart oppretta, og drifta halde fram gjennom hundre\u00e5ra.<\/p>\n

Dei gardane i Brekkom som fann seg setrar p\u00e5 Skotten, slapp unna vanskane med den tronge og bratte Breidalen, men hamneomr\u00e5da rundt Skotten var fyrst og fremst beitemarka til gardane i S\u00f8r-Vekkom, fr\u00e5 Prestgarden i nord til Skrukkerud i s\u00f8r.<\/p>\n

I tillegg til den vanlege ferdsla om sommaren, var det ikkje s\u00e5 reint lite trafikk innover fjellet til Ormsetra og ned til Imsdalen, Mikkelsl\u00e5a og Imsdalsenden. Den gongen var det full seterdrift p\u00e5 Ormsetra. Mesteparten av denne trafikken gjekk over Brekkom-setrane.<\/p>\n

Fjellsl\u00e5tt, m\u00e5s\u00e5sanking og vedhogst<\/h3>\n

N\u00e5r seinhausten kom med sn\u00f8 i fjellet, og dei mange vintervegane innover myrane fraus til, ofte ved hjelp av tr\u00e5kking f\u00f8re\u00e5t, byrja lynningstida, som ofte tok heile m\u00e5naden og meire. Det var mange som brukte sl\u00e5ttane sine i Samdalen heilt fram til 1930-\u00e5ra, da fellesgjetinga tok til. Det vart kj\u00f8rt fram mange lass med godt fjellh\u00f8y fr\u00e5 desse sl\u00e5ttane.<\/p>\n

Samdalsbj\u00f8rk var det mange som fekk hogge og kj\u00f8rt, og ikkje minst mose, som vart teke og brukt i store mengder, b\u00e5de til ku, geit og sau. Mose var eit godt tilleggsfor, og mange rekna den jamngod med turnips. Mosen vart teke f\u00f8r om hausten i r\u00e5tt og fuktig v\u00e6r. Da var den mjuk og god \u00e5 arbeide med. I Brekkom vart den kalla m\u00e5ss\u00e5. Reidskapen som ein brukte til sankinga, var for det fyrste m\u00e5ss\u00e5korga, laga anten av kl\u00f8yvde og b\u00f8ygde treteinar eller av nettingtr\u00e5d. Den brukte ein til \u00e5 bera saman mosen med. M\u00e5ss\u00e5riva ein brukte var meir grovgjord enn ei vanleg h\u00f8yrive, med lengre tindar. Mosen vart teke ymse stader bortover i fjellet og s\u00e5ta opp til passe slealass. Ein m\u00e5tte skifte plass kvart \u00e5r, for mosen vaks seint opp att. N\u00e5r lynningstida byrja, vart den fyrst kj\u00f8rt fram til samlingsplassar i bj\u00f8rkeskogen, for \u00e5 sikre seg mot vondv\u00e6r og mykje sn\u00f8 i snaufjellet. Fr\u00e5 desse plassane var det felles heimveg for alle.<\/p>\n

Desse samleplassane for mose, vart i Brekkom kalla for velter. Moses\u00e5ten vart velta opp p\u00e5 kant, slik at dei vart betre \u00e5 lesse p\u00e5 att. Dei dreiv heller ikkje s\u00e5 lett ned om det vart vondv\u00e6r og mykje sn\u00f8. Det var ei slik velte i bj\u00f8rkeskogen s\u00f8nnafor Kappridarslettom, som vart kalla Nordre Velta. Lenger s\u00f8rp\u00e5 l\u00e5g S\u00f8re Velta. Fr\u00e5 desse veltene kunne ein gjera to turar fram p\u00e5 setra, n\u00e5r ein var tidleg oppe om morgonen. Ein brukte to slear, den siste mindre enn den f\u00f8rste, med stubbskj\u00e6ker imellom. S\u00e5 vart det enda ei avlessing p\u00e5 seterstulane. Derifr\u00e5 vart mosen kj\u00f8rt heim utover vinteren, saman med seterh\u00f8yet og samdalsbj\u00f8rka, og lauv og ris fr\u00e5 seterteigane lenger fram.<\/p>\n

Dei gamle vintervegane innover myrane fr\u00e5 setra, ligg der enn\u00e5 med tydelege far mange stader. Hundre\u00e5rig bruk gror seint att. Mange som veks opp i dag, veit knapt kva dei har vore brukt til. Mesteparten av denne kj\u00f8ringa tok slutt sist i 1940-\u00e5ra. I dag er det berre minner att om ein ferdsel som var ein del av det gamle seterbruket og den gamle bondekulturen.<\/p>\n

Ysting og matstell ellers krevde mykje ved. Den vart oftast kj\u00f8rt fram om hausten til seterbruk. P\u00e5 setra var det godt \u00e5 ha t\u00f8rr bj\u00f8rkeved. Men det vart ogs\u00e5 ruska i hop anna ved, og det vart brukt ein del einer, som var rive p\u00e5 frose haustmark.<\/p>\n

Vanlegvis er ikkje dei gamle sela bygde for vinterbruk. Om vinteren var det dei sm\u00e5 eittroms lynnbuene med stall att\u00e5t som vart nytta, b\u00e5de i lynningstida og om vinteren elles.<\/p>\n

Setermeieri<\/h3>\n

Stor-Tann var av dei fyrste setrar som byrja med foredling av mj\u00f8lk p\u00e5 samyrkebasis om sommaren. Dei starta med sm\u00f8rproduksjon i Sygard Ner-Roms\u00e5s-selet i 1889. Separatoren vart veiva med handkraft. Det var Ole Myhren som hadde denne jobben medan dei dreiv der. Det vart snart bygd opp eige hus til drifta like ved. Dette vart utbetra fleire gonger og vart Stor-Tann meieri.<\/p>\n

Sm\u00f8rproduksjonen stana opp etter noen \u00e5r. Setereigarane var misn\u00f8gde med at berre fl\u00f8yten vart nytta, skummamj\u00f8lka m\u00e5tte dei ta attende og yste sj\u00f8lve i sela bortover. Drifta l\u00e5g nere til 1904. Da kom Selskapet for Norges Vel inn med ostefors\u00f8k eit par \u00e5r. Etterp\u00e5 heldt setereigarane sj\u00f8lve fram med ysting. Det vart sett inn 4 ystepanner. Eit stort vasshjul ute var drivkrafta til r\u00f8raren, ei stor t\u00f8nne son gjekk rundt og r\u00f8rte myssm\u00f8ret kaldt.<\/p>\n

I 1910 vart det gjort ny avtale med Selskapet for Norges Vel. Det vart gjort fors\u00f8k med ymse ostetypar og best mogleg utnytting av mj\u00f8lka. Fors\u00f8ksleiar var Ludvig Funder. Det er att diplom som ysteriet fekk for osten sin desse \u00e5ra. I 1912 arrangerte Selskapet eit stort seterstemne ved ysteriet, der mange kjente fagfolk var innbedne. 30 \u2013 40 hestar frakta gjestane opp Brekkom og over Gammeldalen til setra.<\/p>\n

I 1917 tok Statens Meierifors\u00f8k over drifta og fors\u00f8ka. Dette held fram til 1927. Da byrja F\u00e5vang Ysteri \u00e5 hente mj\u00f8lka med bil fr\u00e5 setrane og drifta ved Tann Meieri vart lagt ned. N\u00e5 er det berre den mura ostbua og sk\u00e5len over som st\u00e5r att etter denne verksemda, som var s\u00e5 sentral p\u00e5 setra i lang tid.<\/p>\n

Sag<\/h3>\n

Det er mange som har lurt p\u00e5 kva namnet Sagbekken kjem av. Det er ingen som veit om det har vori noka sag p\u00e5 Stor-Tann. I dei seinare \u00e5ra er det funne att gamle dokument som fortel at det i 1725 var innberetta til fogden om Tann sag. Eigarar var fire Roms\u00e5s-brukarar. Knut, Erik, Jon og Peder, dessutan Christen Mork (Vesle-Mork?) og enka i Spangrud. Det st\u00e5r at saga var oppf\u00f8rt i gamle tider og hadde \u00abhel damstokk\u00bb, noko som truleg tyder p\u00e5 at det har vore bygd sagdam til anlegget. Det finst att bord og plankar p\u00e5 sume setrar \u2013 helst etter nedrivne hus \u2013 der ei oppgangssag har hakka seg gjennom t\u00f8mmerstokken med ujamne, grove snitt. Seinare flommar har jamna ut alle spor etter denne saga.<\/p>\n

Budeiene og seterlivet<\/h3>\n

Det var eit stort ansvar og mykje arbeid med seterstellet, s\u00e6rleg den tida alle ysta om sommaren. Men mange heldt det likevel for den beste tida i \u00e5ret. P\u00e5 mange plassar var det kjerringa sj\u00f8lv som l\u00e5g p\u00e5 setra, oftast saman med ungane sine. Andre stader var det leigd inn sommarbudeier, ofte yngre jenter.<\/p>\n

Jamt over var det vinterb\u00e6re eller v\u00e5rb\u00e6re kyr, slik at den st\u00f8rste mj\u00f8lkemengda, vart om sommaren. Ei seterbudeie tok difor hand om den beste produksjonen i \u00e5ret. \u00c5 f\u00e5 ord p\u00e5 seg for \u00e5 vera ei god budeie, var lovord alle sette pris p\u00e5 og ei god attest \u00e5 f\u00e5 med seg. Det var nok b\u00e5de yrkeskjensle og tevling mellom budeier og setrar om \u00e5 ha mest mj\u00f8lk sommarstid. Eit gamalt hermestev, fortalt av Marie Nistuen Roms\u00e5s, seier det slik: \u00ab P\u00e5 Persletten og Skotten, mj\u00f8lker kua langt over potten, men p\u00e5 Annolseter og Tann, mj\u00f8lke ho berre lite grann! Tralala, tralala, Tra-la-la!\u00bb.<\/p>\n

Det vart liv og r\u00f8re p\u00e5 setra n\u00e5r s\u00e5 mange var samla i s\u00e5 n\u00e6r avstand. N\u00e5r kua var sleppt ut om morgonen, var det ofte \u00ablokkarkaffe\u00bb som gjekk p\u00e5 omgang og laga eit n\u00e6rt sosialt samv\u00e6r. Kuraut og bj\u00f8ller h\u00f8rdes over alt. Dei ymse bj\u00f8llene hadde ofte kvar sin klang, og kjendes fr\u00e5 kvarandre.<\/p>\n

Mot helgeleite kom bygdefolk opp p\u00e5 setra, b\u00e5de familiemedlemar og ungdom elles. Setrane var den beste samlingsstaden f\u00f8r i tida. Sume gonger var det dans p\u00e5 seterstulane. Dei tre setrane i Brekkom ligg n\u00e6r kvarandre og dei hadde ofte Rundhaugen p\u00e5 Stor-Tann som felles samlingsplass. Det er ein h\u00f8g haug, oga Flyensetra, som var jamna ut p\u00e5 toppen. Her let det fr\u00e5 fele og trekkspel i mang ein varm sommarkveld, og gamal og ung svinga seg det beste dei kunne p\u00e5 det ujamne dansegolvet. Det hendte nok at ei flaske gjekk p\u00e5 omgang og stiva opp hum\u00f8ret.<\/p>\n

Dei fleste gardane hadde b\u00e5de ku og geit med p\u00e5 setra, og var ikkje geitflokkane for store, f\u00f8lgde dei kyrne og kom heim saman med dei. Slike vart kalla \u00abkugeit\u00bb. Verre var det med store geitflokkar. Dei skilde ofte lag fr\u00e5 kyrne og drog ut p\u00e5 eige hand. Da var det godt \u00e5 ha ein gjetar med, helst var det ein halvstor gutunge. Det var fleire slike om gjette, dei slo ofte lag om dagen og fann p\u00e5 mye rart \u00e5 fordrive tida med.<\/p>\n

Ei god bj\u00f8lleku, som kom heim att med flokken kvar dag, var gull verdt. Ho fekk ofte eit langt liv, sj\u00f8l om ikkje avdrotten var av den h\u00f8gste. L\u00e5g kua borte, minka mj\u00f8lka fort. Ofte m\u00e5tte ein g\u00e5 etter kua, for \u00e5 sikre \u00e5 f\u00e5 ho heimat til kvelds. Det var ikkje uvanleg at in m\u00e5tte innom H\u00f8g\u00e5sen og R\u00f8ytjernet etter dei. Det er fortald at sume budeier m\u00e5tte heilt inn til Vet\u00e5a f\u00f8r dei fann att kyrne. Ein h\u00f8g haug inna H\u00f8g\u00e5sen har namnet \u00abStutarhaugen\u00bb, og det har truleg samband med gjeting og lokking p\u00e5 dyr.<\/p>\n

Da seterbruket var p\u00e5 det meste, vart hamna rundt sj\u00f8lve setrane for lita for dei mange kub\u00f8lingane. Kyrne m\u00e5tte trekke langt innover for \u00e5 finne nok beite. F\u00f8r fellesgjetinga tok til, gjekk ogs\u00e5 sauene i kuhamna, og store hesteflokkar farta over setrane.<\/p>\n

Statistikk om setrane<\/h3>\n

I ei oppg\u00e5ve som Ringebu jordstyre samla inn gjennom Fj\u00f8skontrollen i 1942, er det med tal fr\u00e5d dei tre setrane i Brekkom. Det var Sverre Borgedal som var kontrollassistent, og han skreiv i forordet til oppg\u00e5va \u00abat husdyrbestanden er slik den er n\u00e5. I normale tider kan ein rekne med adskillige flere storfe. N\u00e5r det gjeld avlingen, er det middelstall for ett middels \u00e5r.\u00bb<\/p>\n

    \n
  • Stor-Tann hadde desse tala: I alt 30 setereigarar, av desse l\u00e5g 6 heime. Dei 24 hadde 213 mj\u00f8lkekyr og 389 vinterfora sm\u00e5fe (sau og geit). Arealet av seterkveene var 367 dekar, og det var 209 vinterlass med h\u00f8y.<\/li>\n
  • Annolseter har 20 setereigarar, 1 l\u00e5g heime. Dei 19 hadde 160 mj\u00f8lkekyr og 246 vinterfora sm\u00e5fe. Samla kveareal: 274 dekar og 187 h\u00f8ylass.<\/li>\n
  • Persletta har tre setereigarar, 1 l\u00e5g heime. Det var 24 mj\u00f8lkekyr og 22 sm\u00e5fe. Samla areal 62 dekar, 38 vinterlass med h\u00f8y.<\/li>\n<\/ul>\n

    Eit vinterlass var eit hestelass der det vart brukt det ein kalla for storslea, i motsetnad til dei mindre ein brukte i brattlendet. Eit vinterlass fr\u00e5 setra, skulle vera b\u00e5de ruvsamt og velforma. Det var n\u00e6rmast skam \u00e5 k\u00f8yre etter bygdevegen med eit \u00abpuslete\u00bb seterh\u00f8ylass.<\/p>\n

    Desse tala som Ringebu jordstyre fekk gjennom Fj\u00f8skontrollen i 1942. gjev eit verifullt oversyn over seterdrifta dei siste ti\u00e5ra det var full seterdrift i Brekkom. Her har ein og namnet p\u00e5 alle setereigarane den tida. Utover 1950-\u00e5ra byrja nedgangen, og dette auka i omfang framover. I dag er det n\u00e6rmast slutt med mj\u00f8lkedyr p\u00e5 setrane i Brekkom. N\u00e5 er det haustb\u00e6re mj\u00f8lkekyr som anten beiter fritt omkring den tida dei st\u00e5r borte, eller g\u00e5r i hamning heime i bygda.<\/p>\n

    Jernutvinning<\/h3>\n

    Rundt desse setrane er det mange spor etter eldgamal verksemd, blant anna er det slagg etter jernutvinning mange stader. Da Historielaget hadde markvandring her i 1994, vart det p\u00e5vist tydelige restar etter ein blesteromn nedst p\u00e5 Annolseter. Det er sjeldan \u00e5 finne slike etter s\u00e5 lang tid. P\u00e5 Stor-Tann har det vori eit st\u00f8rre anlegg p\u00e5 ei av Flyenkveene (Nordigardskvea). Her fann ein store mengder av slagg under torva da kvea vart dyrka opp etter krigen. Dei fleste seterhusa p\u00e5 Stor-Tann har nok slaggklumpar liggande som suvernir fr\u00e5 dette anlegget. Den vesle myrlappen p\u00e5 kvea har neppe skaffa nok r\u00e5vare til s\u00e5 stor produksjon, s\u00e5 det har truleg vorti frakta myrmalm fr\u00e5 myrer lenger innp\u00e5. Ellers har det vori mange groper i terrenget rundt dette anlegget, noko som tyder p\u00e5 at det har vore kolbrenning her \u2013 og Sagbekken renn like ved. B\u00e5de ved Persletten og ved myrar oga setrane er det funne slaggklumpar som fortel om den eldgamle verksemda og at myrane inneheld jernmalm.<\/p>\n

    Dyregraver<\/h3>\n

    Dyregraver rundt seteromr\u00e5det er det mange av. Da Historielaget hadde markvandring her, vart det sett p\u00e5 tre store ved den nye saust\u00f8a p\u00e5 Stor-Tann. Desse ligg p\u00e5 rekke i n\u00e6r avstand fr\u00e5 kvarandre, og er truleg del av eit st\u00f8rre fangstanlegg. Oga Persletten er det ei riktig stor grav, og likeeins mellom dei to andre setrane. Elles er det mange som ikkje er s\u00e5 djupe lenger, og som kan forvekslast med kolgroper. Ingen av desse gravene er unders\u00f8kt for \u00e5 finne alder, men dei fleste er nok mange hundre \u00e5r gamle og fortel om ein fangstm\u00e5te som den gongen var ein viktig del av det daglege br\u00f8d.<\/p>\n

    Eineb\u00e6rolje<\/h3>\n

    Som ei lita att\u00e5tn\u00e6ring var det mange som brende eineb\u00e6rolje p\u00e5 setrane. Det var mest p\u00e5 1800-talet og f\u00f8rste del av 1900-talet. I krigs\u00e5ra og like etterp\u00e5, tok det meir slutt. Det var helst dei som hadde sm\u00e5 seterstell som dreiv med dette, men og ein del andre. Det var ikkje lite arbeid med denne verksemda, og noka stor forteneste var det heller ikkje. Var ein heldig, kunne ein f\u00e5 ei tre-p\u00e6l flaske med olje om dagen. Prisen ved salg l\u00e5g rundt ei krone for flaska, men det var gode pengar \u00e5 ta med seg for mange den tida. Det var ikkje s\u00e5 dyre anlegg som krevdes heller. Sume kunne vel drive med dette n\u00e6rmast p\u00e5 fri gard, men hadde ein eit simpelt bordhus med tak over, var det sj\u00f8lsagt betre. Ein m\u00e5tte f\u00e5 mura opp ein eldstad med r\u00f8ykuttak bak. S\u00e5 m\u00e5tte ein ha ei skikkelig stor gryte som ein fylte nesten full med vatn. Ovap\u00e5 kvelva ein ei t\u00f8nne med botnen opp. Den var fullpakka med sm\u00e5hakka eintoppar. Ved sida sto ei t\u00f8nne med kaldt vatn.<\/p>\n

    Ei, eller ofte to utlaupsr\u00f8r gjekk fr\u00e5 t\u00f8nna med einer og vart avkj\u00f8la i vasst\u00f8nna. Ein m\u00e5tte vera n\u00f8ye med \u00e5 tette godt i kanten mellom einet\u00f8nna og gryta, og likeeins der r\u00f8ra gjekk ut. Til det brukte ein leire, som fyrst var knadd godt. Bl\u00e5leire var det beste. Den dampen som kom ut og vart avkj\u00f8la, var ei blanding av vatn og olje, men olje er lettare, og legg seg \u00f8vst, og vart fl\u00f8tt av.<\/p>\n

    Ei av dei siste som brende olje p\u00e5 Annolseter, var Laura Dokken. Ho hadde eit lite brennerihus p\u00e5 stulen ved Nylykkja, men m\u00e5tte utanom setra for \u00e5 finne nok eine. Folk hugsar enno at ho var heilt bortover mot Hilstad p\u00e5 Stor-Tann med strisekken og handkjerra si, helst p\u00e5 eftassida.
    \nLisa Nord\u00f8lum hadde brenneri p\u00e5 framigardstulen p\u00e5 Stor-Tann. Det var morosamt for ungane p\u00e5 setra \u00e5 kikke innom det vesle bordskuret og sj\u00e5 p\u00e5 at det draup av r\u00f8ret. B\u00e5de Ragna Lien (Lykkjom) og Berte Haverstad brende olje p\u00e5 same setra, og der Skogli har setra n\u00e5, l\u00e5g det f\u00f8r ein stor, svart haug av kokt og brukt einer. Det var tydeleg at det hadde vori brend mye her ein gong.<\/p>\n

    Ole og Bergitte Nybakken brende olje p\u00e5 Persletten ei tid. Anne \u00c5nna, som vart gift med Simen Sparingen, fekk seg opp ei lita murabu ved Grautskarshaugane, litt s\u00f8r for Urskarsr\u00e5ket. Den vart kalla Oljehytta, og dette har seinare gjeve namn til omr\u00e5det rundt bua. \u00abDet er innved Oljehytta,\u00bb seier folk enn\u00e5. Anne og Simen brende og olje i det gamle Kvernstuguselet neda Mytting p\u00e5 Annolseter, da dei var budiefolk p\u00e5 Mytting. Det vesle m\u00f8llebruket ved F\u00e5vang hadde seter her, men alt er borte n\u00e5.<\/p>\n

    Seterpensjonat<\/h3>\n

    Rundt 1900 vart det fleire stader bygd opp seterhus, der det vart teke imot betalande gjester. Det var mykje lungesjukdom som herja utover dei fyrste ti\u00e5ra av 1900-talet. Eit godt botemiddel for mange av dei som var r\u00e5ka av dette, var \u00e5 kome ut i frisk fjelluft. Men ogs\u00e5 andre ferierande fann glede i eit bes\u00f8k p\u00e5 ei slik seter, n\u00e5r det vart lagt til rette for eit godt opphald.<\/p>\n

    P\u00e5 Annolseter (f\u00f8r vanleg kalla Annor), bygde Einar Pedersen Skrukkerud opp to t\u00f8mmerhus, det eine i to h\u00f8gder, og starta med \u00e5 ta imot feriefolk. Drifta vart snart leigd ut til Anders \u00d8fsteng, som dreiv \u00abAnnorseter Pensionat\u00bb i mange \u00e5r. Ein god seterveg var avgjerande for drifta av ein slik turiststad. Derfor skaut han inn heile 1900 kr. i nyvegen til setra. Heile kostnaden p\u00e5 vegen var 22000 kr. Da Selskapet for Norges Vel la fors\u00f8ka sine til Stor-Tann Meieri, vart det peika p\u00e5 som ein bra ting at det berre var 20 minutts avstand til \u00abAnnorseter Fjellpensjonat\u00bb. Etter det store seterstemnet som vart halde ved meieriet i 1912, var det middagsservering for innbedne gjester og andre p\u00e5 \u00abAnnorseter Sanatorium\u00bb, med seksa og dans etterp\u00e5. Det vart brukt mange namn, men bygdefolk flest sa \u00abHotellet p\u00e5 Annorseter\u00bb.<\/p>\n

    Skrukkerud skifta ofte eigarar desse \u00e5ra. I 1920 kj\u00f8pte dr. Sune garden, og turisttrafikken vart avvikla. Pensjonatet vart familieferiestad, ofte med private gjester. Dei gamle bygningene er n\u00e5 fr\u00e5delt dei andre seterhusa og seld unna.<\/p>\n

    \u00d8vre Tromsnes p\u00e5 Annolseter tok imot gjester den same tida. Her vart dei romslege seterhusa brukt. Det fins eit gamalt bilde fr\u00e5 setra, der ein kj\u00f8rekar (Holm) kjem med hest og karjol etter ein d\u00e5rleg seterveg.<\/p>\n

    Hyttebygging<\/h3>\n

    Den fyrste som bygde seg hytte p\u00e5 Stor-Tann var Ludvig Funder, den tida han dreiv fors\u00f8ka sine ved sommarmeieriet der. Det var i eit av \u00e5ra f\u00f8r 1920. Hytta vart kalla \u00abPustut\u00bb, og ligg ova Spangrudstulen. Det er ei romsleg t\u00f8mmerhytte, lik eit vanleg sel. Truleg er ho sett opp av eit seterhus som er teke ned og fl\u00f8tt. Da fors\u00f8ka ved meieriet tok slutt, og F\u00e5vang Ysteri henta mj\u00f8lka med bil, vart hytta seld til stortingsmann Gunder Anton Jahren. Det er same slekta som eig ho i dag ogs\u00e5.<\/p>\n

    Den andre turisthytta p\u00e5 Stor-Tann var det Anton Vedum fr\u00e5 Lillehammer som sette opp i 1920. Han var eigar av Record S\u00e5lefabrikk, og hadde ei tid mange tilsette i arbeid. Han kj\u00f8pte det siste kvernhuset i Gammeldalen, sette det opp att \u00f8vst p\u00e5 setra og kalla det \u00abRoligheten\u00bb. I 1924 vart hytta seld vidare til Johan Olaf Bredal, h\u00f8gsterettssakf\u00f8rar og tidlegare statsr\u00e5d. Hytta er i same slekta i dag.<\/p>\n

    I tillegg til pensjonatet p\u00e5 Skrukkrudsetra, var det kanskje ysteristyrar Sevald Fl\u00e5ten som sette opp den f\u00f8rste turisthytta p\u00e5 Annolseter. Dette var ei t\u00f8mrahytte p\u00e5 ei lita h\u00f8gd like ova setra.<\/p>\n

    Etter dei siste godkjende reguleringsplanane, blir det ei mengde nye hytter, b\u00e5de st\u00f8rre og flottare enn dei som har vore f\u00f8r. Dei vert og brukt meire av hyttefolket. Straum er det ikkje kome \u00e5t desse setrane enno.<\/p>\n

    Direkte avskrift etter Erling sine notater ved \u00c5se Mork Borgedal juli 2021.<\/em><\/p>\n

    Etterskrift ved hyttevellet:<\/h3>\n

    Erling var sv\u00e6rt kunnskapsrik og var p\u00e5 mange m\u00e5ter som et levende leksikon. Han d\u00f8de den 01.10.2013 og med ham forsvant mye av den lokalhistoria som ikke har blitt nedtegnet. P\u00e5 s\u00f8ndagene i den tida \u00c5se Mork Borgedal hadde servering av r\u00f8mmegr\u00f8t og spekemat i selet p\u00e5 Roms\u00e5s Sygardsetra, hendte det at han fortalte om gamle dager og kunne svare p\u00e5 sp\u00f8rsm\u00e5l fra feriefolk og bygdefolk som var innom.<\/p>\n

    En gang ble han spurt om det levde folk her p\u00e5 omr\u00e5det i jernalderen. S\u00f8nnen Simen br\u00f8yt da inn og sa med tydelig og bestemt r\u00f8st: \u00abGodtfolk! Riktignok er han far gamal, men s\u00e5 gamal er han ikke at han kan huske det!\u00bb<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Erling Borgedal (06.01.21-01.10.1913) <\/strong>var sv\u00e6rt kunnskapsrik og var p\u00e5 mange m\u00e5ter som et levende leksikon. Da Erling Borgedal d\u00f8de forsvant mye av den lokalhistoria som ikke har blitt nedtegnet. <\/p>","protected":false},"author":3,"featured_media":238,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[3],"tags":[36],"class_list":["post-417","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historie","tag-seterhistorie"],"jetpack_sharing_enabled":true,"featured_media_urls":{"thumbnail":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",150,91,false],"medium":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",300,181,false],"medium_large":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"large":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"1536x1536":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"2048x2048":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"trp-custom-language-flag":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",18,12,false],"loop":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",360,217,false],"loop-retina":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"loop-large":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"entry-cover":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"recent-thumbnail":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",360,217,false],"featured":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"featured-retina":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"portfolio":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"portfolio-square":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"widget-featured":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"testimonial-widget-author-photo":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",100,60,false],"portfolio_item-thumbnail":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"portfolio_item-thumbnail@2x":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"portfolio_item-masonry":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"portfolio_item-masonry@2x":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"portfolio_item-thumbnail_cinema":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"portfolio_item-thumbnail_portrait":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"portfolio_item-thumbnail_portrait@2x":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false],"portfolio_item-thumbnail_square":["https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg",409,247,false]},"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/tann-annorseter.no\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/192x_tann_melkebil.jpeg","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tann-annorseter.no\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/417","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tann-annorseter.no\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tann-annorseter.no\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tann-annorseter.no\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tann-annorseter.no\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=417"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/tann-annorseter.no\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/417\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":433,"href":"https:\/\/tann-annorseter.no\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/417\/revisions\/433"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tann-annorseter.no\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/238"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tann-annorseter.no\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=417"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tann-annorseter.no\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=417"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tann-annorseter.no\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=417"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}